“мір деген бл - ле, ал ле дегеніміз - мір”.
Баытжан Байадамов

ымбатты тыдарман! Сіз олыызда азастанны ксіби музыкалы неріні негізін алаушыларды бірі азаты крнекті композиторы Баытжан Байадамовты (1917-1977) 90 жылдыына арналан “Асыл мра” гуманитарлы коммерциялы емес жобасыны кезекті табаын стап трсыз. Табаты шыарылымы “Кока-Кола ТМД Ссервисиз Лтд” кілдігіні аржылы олдауымен болды.

Баытжан Байадамов 1917 жылы 24 наурызда Торай аласында аза элитасыны белгілі кілі, аса білімді интеллигент Байадам аралдинні отбасында дниеге келген.

Байадам аралдин, белгілі жазушы нур лімжановты пікірі бойынша, “азаты лтты мемлекеттігіні бесік басында тран азынаула азатарыны бірі болды”.

Баытжанны ата-анасы музыкалы жаынан дарынды адамдар болды: анасы рзип кп ледерді білуші еді, кесі домбырада ойнап ле айтатын. Баытжанны музыкалы абылеті ерте бастан кзге тсті, жне де кесі оны дамуына барынша атсалысты. Баытжан бала кезінен-а музыкалы сауатты мегерді, домбырада, сыбызыда ойнады, ледер жазды. Оны жетекшілері белгілі музыкашылар – Уахаб абиожин мен Науша Бкейхановтар болды. кесіні айылы лімінен кейін (1930), ызыл-Орданы тжірибелік-крсеткіштік мектебіні интернатына жібереді, бл жерде ол рлемелі оркестрді рамында трубада ойнады жне соып ойнайтын аспаптарда нер крсетті. Дл осы жерде Баытжан сирек кездесетін математикалы абылет танытты. Мектептен кейін (1933) ол азПИ-ді физика-математикалы факультетіне оуа тседі, оны бітіргеннен кейін (1937) математика сабаыны малімі болып жмыс істейді. Біра Баытжан музыканы мытпайды – кркемнерпазды байаулар мен жарыстарда жее отырып, з кштерімен нер крсету жымдарына басшылы жасайды. 1938 жылы халы дарындыларыны республикалы байауында ол зіні “Пионерлер німенен” Кенен зірбаева ана жол беріп, 2-ші орынды иеленеді.

Малімдік жасаан осы жылдарды ішінде Б. Байадамов бірден танымал болан зіні тыш шыармаларын да жазады. “йглек” (1938) леімен оса оан деген халыты ыыласы пайда болады. Б. Байадамов зін толытай музыкаа арнайды – Е. Брусиловскийді йірмесінде нермен айналысады, соыс жылдарында кшіріліп келінген Киев консерваториясыны профессоры М. Скорульскийден гармония мен полифония бойынша саба алады. 1944 жыл – Б. Байадамовты міріндегі згеріске толы жыл. Консерваторияны ашылан кезде ендігі мойындалан 28 жасар автор (1943 жылдан СССР композиторлар Одаыны мшесі) – профессор Е. Брусиловскийді алашы студенттеріні бірі болады.

Композиторды жеке міріндегі осы жылы оны тадырын крт згерткен нрсе, аты аыза айналан полк олбасшысы, генерал И. Панфиловты ызы – Валентинамен кездесуі болды. Батырды ызына йленуі композиторды тікелей репрессиялардан сатап алды (з кезінде оны жасырынуына, баса біреуді фамилиясымен жруіне тура келген, оны институттан шыарып тастаан, балалар мен жастар йымдарына – пионерге, комсомола абылдамай ойан, соыс жылдарында отанды орау ыын бермеген...). Осы сттен бастап музыкаа берілген тыныш, орыныш пен орлыы жо мір басталан еді.

Уаыты жаынан айтарлытай ыса болан нер жолында (60 жасында кз жман) Баытжан Байадамов кп нрсе жасап кетті. Ол азастанны музыкалы мдениетіні тарихында алдыы атарлы композитор-лешілерді бірі, кптеген хор туындыларыны, ірі вокалды-би композицияларыны авторы ретінде ана емес, сонымен атар дарынды йымдастырушы, музыкалы йымдарды жетекшісі, згеріс енгізуші-стаз, азаты халы аспаптарын жетілдіру мен айта жасау саласындаы тжірибеші-алым ретінде де алды.

Б. Байадамов соынан аса бай мра – 200-ден астам жарын да дарынды нер туындыларын алдырып кетті. Оны “Айглек”, “Домбыра”, “А бидай”, “Су тасушы ыз”, “зісі”, “Сйген сулем”, “Теміртау жастарыны маршы” сияты ледері – азастанны ле неріні сарылмас азынасы. Композитор халыты м-мтажына, оны не мазалайтынына, бріне де кіл блуге тырысты. Оны ледері – бл барлы маызды оиалар - скери таырып, азастанды Магнитка, ты игеру...бейнеленген музыкалы шежіре. Халы оны ледерін сйуші еді, оларды п стте аып алатын. Мысалы, оны “Мазасыз кктем” кинофильміне арнап жазан “Су тасушы ыз” леі фильм крсетіліміне дейін кп уаыт брын айтыла жнелген еді, сйтіп композиторды талап етуімен бл блім кинокріністен кесіліп алынды. ледерді табысты болуын кп жадайда орындаушылар амтамасыз етті. Б. Байадамов з ледерін тек ана натылы бір ншілерге ана арнап жазан, жне бл орайда соларды барлыы да – Жамал Омарова, Роза Баланова, Бибігл Тлегенова, нурбек мбетбаев жне аайынды Абдуллиндер еш кмнсіз оны ледерін бірге жасап шыарушылар болып табылады.

Хора арнап н жазушы (композитор) ретінде Баытжан Байадамов азаты халы ндерін шеберлікпен дегендігімен ана емес, ол брінен де брын аза нері шін жаа жанрларды – хор сюитасын, хор поэмасын, хор кйін жасап шыарушы ретінде йгілі болды. Хор шыармашылыында композитор зін наыз жаалы енгізуші ретінде крсетті.

Б. Байадамов республикаа танымал бірнеше жымдарды дниеге келуіні айнар басында болан. Оларды атарында оны зі ран, азаты халы аспаптары оркестріні де хор капелласыны да йытысы болан филармония да бар. Аырында ол филармонияны да капелланы да кркемдік жетекшісі болды. Хор капелласын рудаы жне оны негізгі репертуарын жазудаы сіірген зор ебек Б. Байадамова ана тиесілі.

Б. Байадамов жаа жымны, бірнеше вокалды-хореографиялы композиция арнап жазан азССР-іні Мемлекеттік н мен би ансамбльіні кркемдік жетекшісі болан. Оларды бірі – “Саяхатта” – Москвадаы жастар мен студенттерді бкіллемдік фестивалінде таныстырылан, жне композитор бірінші дрежелі Алтын медальмен марапатталан болатын (1957).

Б. Байадамова жалпыбілімберу мектептеріне арналан музыка пніні малімдерін дайындауа баытталан педагогикалы институттарды жанынан музыкалы факультеттер ру идеясын ойлап тапты. зі жайындаы жасы естеліктерді Б. Байадамов республикадаы жалыз ылыми-тжірибелік музыкады шеберхананы йымдастырушысы ретінде де алдырды. Математика мен музыканы ксіби мамандыы Б. Байадамова домбыраны жаа лшемдерін жасап шыаруа ммкіндік берді. Дарынды шебер М: Романенконы сол лшемдер арылы жасаан аспаптары бгінде республикадаы е жасылары болып есептеледі.

Ттастай аланда, осы керемет суретшіні шыармашылы бетбейнесі туралы айтан кезде, шыармашылыты барлы трлеріні ішінен Баытжан Байадамовты вокалды жне хор жанрларын басаларынан арты кргенін айта кеткен жн. Оны ойынша, лені, баса еш нрсені олынан келмейтін. Ккейтесті оиалара анарлым шапша, аны жне сергек арайтын абылеті бар екен. “мір деген бл - ле, ал ле – мір” – бл композиторды белгілі “анатты” сздері. Б. Байадамов шыармашылыыны осы ырыны тадаулы шыармалары аталмыш табаа енгізіліп отыр.

Баытжан Байадамовты ажырлы ебегі оны кзі тірісінде тиісті дрежеде ресми трде мойындалмады. Наыз халыты композиторды “аза ССР-іні ебегі сіген нер айраткері” деген атаы (1957), “Ебек ызыл ту” ордені (1959) мен “Ебектегі озаттыы шін” (1959), “Ты жерлерді игергені шін” медальдары болды. Композиторды кп ырлы-бір сырлы ажырлы ісі енді ана абыройына арай бааланды – азір оны аты азаты мемлекеттік капелласына, Аралы аласындаы нер мектебіне, Алматы аласындаы кшеге берілген, ол тран йде мемориалды тата ашылан. “Дарын ділдікті ажет етеді”...(А. Нрпейісов), алайда крнекті шебер Баытжан Байадамов шін сол ділеттікті туы зі дниеден озан со 20 жылдан кейін ана желбіреді.

Баытжан Байадамовты шыармашылыы – бл азастанны музыкалы неріні тарихындаы е бір жарын да мнді кезедер. Композитор “мойындалан лешіге жне тыш азаты хора н жазушысына айналды... Баытжан Байадамов – азіргі лтты нерді сирек кездесетін кілі...” (Е: Брусиловский).

Баытжан Байадамов – баытты да айылы тадыры бар адам. Оны бкіл саналы мірі “халы жауыны лы” деген табалы белгіні астында, ал шыармашылы тадыры – бкіл халыты оан деген рметі мен махаббатыны анаты астында тті.

Оны елді брі “азаты Дунаевскиі” деп атады.

Table of contents:
Performers: Rosa Baglanova (1, 2, 3, ), B. Tulegenova (4), A. Umbetbayev (5), Т. Аbdrakhmanova (6), А. Baikadamov (7), S. Tynyshtygulova (21.22), R. Rymbayeva (23,24), Rishat and Muslim Abdullins duet (8), S. Abuseitov and R. Musabayev duet (9)
Concertmasters: N. Valter (5), S. Kogan (2, 3, 9), М. Smitrovich (5), N. Borisova (6), R. Katsman (7), V. Karetnikov (8).
B. Baikadamov Kazakh State Chorus. Conductor: А. Molodov (10,11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18) Soloists: А. Zhaisanbayeva (11), K.Abenov (16)
Kurmangazy State Academic Orchestra of Kazakh Folk Musical Instruments
Conductor: Sh. Kazhygaliyev (1, 4)
Ensemble of Song and Dance of the Kazakh SSR (19)
Chorus of the Women’s Pedagogical Institute (20)
“Arai” Ensemble headed by T. Оkapov (23)